Entre Degradasaun — Moralidade luta ba Emansipasaun Umana

Hakerek husi: Maunelson Amay, Editóra: Elsa B. P. da Costa

“Membaca adalah cara pemikiran yang tajam dan sistematis — seni menulis itu adalah perbuatan dan pemahaman, dari konsep espekulasi-praktek”

—Maunelson Amay

Refleta

Istória husi natureza, animál, ema, ai-horis no saida de’it nia ejisténsia mai husi ida-idak nia kauza-rezultadu. Ha’u hanoin katak, iha mundu ohin loron, mundu enfaze ba globalizasaun ne’ebé avansadu—kada ejisténsia sira evolui ho nia sírkulu rasik. Indika ba ita katak teknolójia mós avansadu ona kompara ho ema-nia pensamentu liu-liu nasaun semi-perifériu no perifériu.

Injustisa sosiál akontese bara-barak, la’os ho medelu konsentrasaun maibé dezentralizasaun—nasaun ne’ebé independénsia no non-independénsia mós hasoru injustisa, persigisaun, ameasa, violasaun kruél-sira. Modelu ida-ne’e karakteriza nia aan ho forma fíziku no non-fíziku.

Kondisaun immorál ida-ne’e mak fó biban no forma ema nia aten brani, matenek, no estratéjia sira hodi luta kontra—luta ne’e rasik dala-ruma mós ho forma oioin, bele iha tendénsia oioin, ne’ebé iha durasaun naruk, badak, balun fali mós pragmatiku, no fundamentalizmu—Hodi responda ba problema ne’ebé mensiona iha paragráfu antes.

Iha luta kontein buat rua: entre degradasaun—moralidade. Buat rua mensionadu la haketak malu, iha istória umanidade. Luta ne’ebé lahó ideolójia-polítika klaru, no lahó dixiplina ne’ebé adaptasaun mak sei lori degradasaun bo’ot ba iha luta ida. Entaun iha luta presiza iha morál—morál la’os hanorin de’it haraik aan, atitude di’ak, maibé konsisténsia, kompromitidu, no rezisténsia. Ho ida-ne’e de’it mak ita bele konkista.

Hakerek ida-ne’e artikula husi hanoin sira-ne’ebé hakerek públika ona iha ha’u-nia account Facebook: Maunelson Amay. Iha ne’ebé hanoin hirak-ne’e ha’u hanoin katak importante tebes atu edita fila-fali tantu aumenta-hamenus — hanoin sira-ne’e ezamina problema sosiál, kontradisaun movimentu-organizasaun lukrutivu no non-lukrutivu, no polítika ekonómia-kapitalizmu nian, no pensamentu fanátiku-radikál-krítiku-fundamentalizmu no progresivu-revolusionáriu.

Dezkonfia lalatak

Istória luta la’os prezente, istória nu’udar baze ba avaliasaun no análiza iha kontestu no evoluisaun ba fururu.  Istória mós sai save ba métodu luta—haktuir relevánsia la’os revolusaun prezente iguál.

Kontradisaun no distorsaun ba kapitalizmu ho neo-liberalizmu iha Paíz Europa, Russia, China, Ingris no seluk tan. Ho estratéjia diferente, teória no idelójia impoin alternativu ideál, prátika konkista realdade nasaun idak-idak nian. Kontein kultura, kostume, sosio-polítika, ekonómia no istória diferente.

Luta emansipasaun ba umanidade—hanesan luta ba hasai klamar husi pulgatóriu no infernu hodi tama ba lalehan. Fragmentasaun movimentu sosiál ne’ebé loyalidade ba justisa sosiál – Ho ideolójia Marxizmu-revolusionáriu-progresivu, ne’e la’os haree nu’udar inkonsensus maibé tátika ba pressaun psiko-ekonómu-kapitilistu no ho neo-liberalizmu.

Kontra injusta sosiál kader movimentu sosiál sira iha obrigasaun hanesan: Kapasita aan husi leitura, diskusaun entre dinámika-adaptasaun, análiza kondisaun-situasaun, peskiza no hala’o estudu komparativu entre nasionál-rejionál-globál.

Assesu justisa ne’ebé prosperu no rezilénsia – adoptasaun ne’e prinsipál iha rezisténsia ida, la presiza tenki iha Front, Uniaun, maibé importánsia: konsiénsia públiku, polítika populár, no ho métodu auto-krítiku ho krítiku enfaze ba epistimolójia alienasaun individuál no globál (sistema ekonómu-polítiku ba esplorasaun).

Fatór  prinsipál ba hari’i baze rezisténsia no koñesimentu mak prátika entre métodu-teoria no ideolójia-polítika. Delitu no persepsaun tempu mak determina kontradisaun antogonika, probidu ba sujetiva pesoál iha luta, kondisaun objetiva la’os fenómena ne’ebé ki’ik hanesan ho ema nia pensamentu.

Fenómena sosiál luan no kompleksu—presiza iha instrumentu kro’at no lampada ida ho hateke ba oin, pasadu la’os alternativu konkretu maibé alternativu avaliasaun – husi avaliasaun atu kria adubu organiku ka kapasita luta ba harahun sistema tuan hodi konstrui sistema iguál ba umanidade.

Kader organizasaun ka movimentu-sira tenki simu orientasaun husi komite sentrál hodi hala’o nia papél signifikativu iha baze—hala’o papél krusiál sira hodi hakle’an luta nia importansia, fight/hasoru laloran globál nian.

Membru-sira tenki estuda kondisaun saida mak influénsia sujeitu ida hodi rejeita idea ne’ebé garante ekonómia-polítika ne’ebé sustentável? Abranje liu tan saida mak ita hanoin ona iha tinan 50-mai, la’os de’it kadernizasaun ba membru ne’ebé to’o hamosu intelektuál—intelektuál nia par mak koviksaun koletivu, no justisa populár. Intelektuál nia koridór mós tenki dimensa ba aspeitu hotu: diresaun iha mobiliza, organiza, lee kondisaun-situasaun, krítiku, no hatur alternativu iha forum populár.

Ida-ne’e mais importante, razaun balun ne’ebé tuir lolo’os membru ka massa sira tenki hetan edukasaun téknika, metodolójia, sistema administrativa, lala’ok dezenvolvimentu infra-estrutura ho super-estrutura, ideolójia-polítika ne’ebé luta ba halakon klase, no mós teoria ho maneira hanoin filosofia-sira—hodi sistematiza liu tan membru sira-nia hanoin ne’ebé radikál, totál, no responsabilidade—la’os de’it iha nivel krítiku no liberdade.

Kontradisaun ne’e normál iha estadu, sosiedade, grupu movimentu no saida de’it sempre ezisti. Saida mak Marx ho nia belun Engel hanoin kona-ba lei evoluisaun ka husi sosiedade ida tranzita nia aan ba sosiedade seluk hanesan: Sosiedade komunál primitivu to’o mai kapitalizmu, no agora iha kapitalizmu nia úteru ne’e kuidadu hela bebe ida—sosializmu-komunizmu—ida-ne’e nu’udar kontradisaun.

Kada kontradisun rezolve ho nia modelu solusaun diferente. Kontradisaun internál, esternál, komum, espesífiku, klasse burgeza ho proletariadu, entre kapitalista, entre klase opremidu, no seluk tan—La rezolve ho dalan ida de’it, la’os mós ho métode análiza ida de’it hodi fó solusaun, la’e, hirak-ne’e hotu ho dalan ne’ebé kompleksu (Lee: Praktek dan Kontradiksi).

Kondisaun objetiva no sujetiva iha Timor-Leste dala-ruma ho kór oioin. Husi loron ba kalan, kalan ba loron nune’e de’it—problema sosiál ne’ebé mosu la’os de’it ida, ka nia kauza prinsipál mak ekonómu-polítiku-kapitalizmu ho neo-liberalizmu maibé bainhira ita observa no avalia husi istória, infiltrasaun sistema feudál mós sei iha, premanizmu inorganizadu, grupu mitolójia klasiku, konservativa, no ho fundamentalizmu mós propoin sira-nia interese iha sistema demokrásia nia-laran.

Ho nune’e kader ka membru organizasaun eskerda-sira presiza iha leitura di’ak liu—leitura di’ak la signifika de’it, tenki lee livru barak–sentidu kle’an mak : materializa, kontestualiza, no adoptasau klima Jeográfia nian. Se lahó ida-ne’e iha tendénsia bo’ot lo’os ba degradasaun luta nian—fiar ka la fiar se luta lahó epitimolójiku kle’an no aksiolójiku ne’ebé aas no akumulativu, depedénsia de’it ba ontolójiku mak sei hamosu degradasaun, agresivu, no dezmantela rasik prinsípiu-sira.

Sistema demokrásia ne’e kria liberdade relativa—entaun nasaun ida-ne’e hari’i la’os ho grupu étniku ida, maibé rezultadu husi variedade hotu-hotu hodi sai estadu soberanu. Estadu nu’udar soberanu, teritoriál, no iha kapasidade jestaun ba sistema administrativa interna no koperasaun eksterna, atu iha posibilidade estadu refere bele dezenvolve ho di’ak no ba interese komun nian.

Problema no prekupasaun bo’ot tebe-tebes ne’e mak lada’uk atinje buat ida bem estar comum—kondisaun objetiva ne’e mak forma kader membru organizasaun no movimentu Eskerda, organizasaun liberál, ONG no seluk tan, hodi hatan lisuk ba preokupasaun ida bem comum ne’e—’Maibé’ hirak-ne’e hotu objetivu mak reziste ba injustisa, deziguál, intransparánsia, inakuntabilidade, iresponsabilidade. Métodu rezisténsia mk la hanesan: Balun kolabora, dame, radikál, koopera ho indemniza, independente, no balun mós hakarak troka sistema administrativa la’os ema de’it.

Iha kampaña promesa mesak furak, ukun tiha haluha hotu prosessu ba hari’i justisa sosiál.

Ajenda liberál no ekonómu-kapitalistiku ne’e forte—oligárkia infiltra kintu-kantu hahú husi ita-nia hena laran sai to’o ba dapur no aspeitu hotu. Ida-ne’e presiza re-integra fila-fali ideolójia ne’ebé bele kontra aktu ne’e se lahó ida-ne’e mak sei husik estadu/nasaun ne’e monu ba ema aat sira-nia liman.

Entaun entre klasse rua ne’ebé nunka se dame malu, ne’e mak klasse élite no proletariadu—estadu la neutru ona, ho ida-ne’e klasse orizontál luta makaas ba hadau fila-fali podér ne’ebé élite burgeza-sira privatiza no esplora ba sira-nia interese no aliadu-sira.

Entre burgeza-proletariádu, ne’e nu’udar konflitu ida ne’ebé labele dame ho espontañamente—alvu husi proletariádu mak reziste ba klasse élite, no klasse élite nia alvu mak esplora proletariádu, hodi sustenta sira-nia projetu no espenda iha mundu.

Imposivél proletariádu sai tarjetu subjetiva husi nia maluk proletariádu—nune’e mós klasse élite-sira. Tendénsia barak mosu dala-ruma nia tarjetu no goal ita la haree, no la impoin klaridade iha implementasaun real.

Partidu barak, liu-liu sira-ne’ebé ukun hela—militante-sira ataka malu, oligárkia-sira aproveita, ajenda neo-liberál nian dezenvolve aan. Estadu laiha ona seriedade hodi halo intervensaun. Será ke organizasaun ka movimentu sosiál sira nonok no halo ida-ne’e ba buka popularidade intelektuál?

Halo ita hanoin fali, liafuan ida nune’e: ‘élite ekonómu-polítiku no oligárkia-sira kadi nanál ho kakutak ba hetan lukru, klasse baixa sira kadi kakutak ba akuza malu.’ entaun sidadaun se de’it, tantu ativista iha aspeitu saida de’it tenke hatene ita-nia inimigu lolo’os, se lae sei sai ajenda tarjetu husi neo-liberalizmu nian.

Lideransa-sira komesa manipula ema nia pensamentu, psiko-sosiál. Liu-husi konta istória luta, hodi ignora tiha problema infra-estrutura no sosio-ekonómia. Sorin seluk militantes, simpatizantes no mós optimizadu sira mós gloriafika malu, konfronta, no sura terus-susar ba malu.

Mudansa tebes, entaun mudansa klimátika mós ohin loron sai issue internasionál. Hehehe udan para ona, kafé mós hotu ona, hanoin mós to’o iha ne’e de’it. Imposivél ha’u atu obriga aan hakerek ho sentimentu, odi no vingansa, hanesan inosénte-sira ka! Dialétika ne’e bo’ok ha’u-nia konsetrasaun hodi komitmentu tomak mak a luta kontinua.

Ha’u nunka se fiar dialétika, hanorin no introduz métodu ida ho estatistiku. Ha’u mós nunka se fiar dialétika hanorin ema nia pensamentu ne’ebé dinámika ida modelu radikál-fanátiku—Maibé ha’u fiar dialétika propoin alternativu no paradigma ne’ebé justu no balansu.

Mudansa ne’e rasik ‘dala-ruma’ ignora dialétika, dialétika ne’e rasik mós dala-ruma hamosu kontradisaun kompleksu, la’os vulgar—momentu ida la hanoin kona, atu semo sai husi zona livre mak sei hakoi rasik zona potensiál-sira ne’ebé konkista ba presaun psikolójia-polítika.

Ha’u-nia zona autonómu no liberdade absoluta—la’os limitasaun esternál ba iha internál. Hadi’ak hanoin ne’e importante, saida mak akresenta husi ema sosiologu-sira dehan ‘Ema ne’e moris nu’udar relasaun sosiál’ se husi psikológu-sira karik dehan ‘ema moris ne’e mós iha relasaun emosionál’. Entaun valór individu ne’e mós importánsia labele ignora de’it.

Korupsaun ne’e nu’udar krime extra-ordináriu ida.

Hanesan sidadaun sívil ida, iha mós direitu ba kombate krime korupsaun hahú husi autoriedade lokál to’o iha nivél nasionál. Ejisténzia krime korupsaun la’os de’it estraga ba orsamentu maibé estraga: étika-sosiál, kultura demokrásia no justisa sosiál.

Sidadaun se de’it bele sai ajente kontrolu iha aldeia to’o nivél teritoriál—laiha lei ida mak bandu kona-ba ko’alia justisa no lia-lo’os. Bainhira sosiedade no sidadaun ida-ne’e konsiénte mak sei garante: good governance and clean governance—atu sidadaun hotu labele lakon le’et nia soberanu no atu labele husik soberanu ne’e ema mak kontrola no reprezenta mak firme iha prinsípiu: check and balance.

Rejeita korupsaun, liu-liu koruptór/a la’os tenke involve iha instituisaun ruma, lae! Maibé, liu-husi baze literatura no peskiza—kampaña beibeik iha mídia masa-sira. Hodi hafanun sosiedade tomak nia hanoin katak: korupsaun ne’e estraga kultura demokrásia, justisa sosiál, no morál-morál sosiál—korupsaun ne’e mós kria polítika mafia, hodi deztroi ambiente, relasaun sosiál, no ekonómia-polítika estadu nian.

Koruptór/a sira dala-barak ita haree husi birokrásia administrativa, no koolaborasun oligárkia. Atu labele halo korupsaun no koruptór/a sira buras iha estadu ida-ne’e mak tenke kontrola beibeik, tenke dezkonfia ona tansa ukun-aan dekade rua-liu ona maibé sírkulasaun ekonómia no dezenvolvimentu ne’e hakdasak/estagnadu, kauza bo’ot ne’e mai husi oligárkia, no polítiku-koruptór/a sira.

Atu estadu ne’e moris livre, promove kultura demokrásia, valoriza justisa sosiál—Papél prinsipál mak, tenke ema hotu-hotu kontrola, check, ajente kombatetivu no élite ekoonómu-polítiku no oligárkia-sira tenke hasa’e prestijiu étika-morál iha kualidade governasaun. So nune’e de’it bele proteje no garante: transparánsia, akuntabilidade, no partisipasaun públiku—buat tolu ne’e mak sai hanesan roda ba sistema governasaun ida.

Sidadaun ida ne’ebé di’ak no sai kontrolu iha sosiál no sistema administrativa governasaun nian mak hahoris lideransa ida ne’ebé kualidade—garante justisa sosiál no lae ba ekonómu-kapitalistiku, neo-liberál no imperalizmu.

Optimizmu irasionál

Iluzaun, ne’ebé konvense ha’u-nia imajinasaun ho konviksaun—dala-barak ha’u hanoin katak, realdade ne’e mudansa, tansá ‘liafuan’ sira la mudansa. Buat ruma parese subar ho nasulin ne’ebé ita ladun entende ho di’ak, dezkonfia! Bainhira ha’u hanoin kona-ba ema ruma dehan: prosesu iha kontradisaun ne’e nune’e, maibé duvida ne’e ataka ha’u tansá laiha rezultadu konkretu—parese sei hein tempu no fatin ne’ebé hakmatek tebes.

Proibidu ba ha’u-nia mundu – iha bandu ida labele uza liafuan “Ha’u, nia, imi, sira, ami” maibé tenke konkretiza ho kondisaun koletivu entaun prefere liafuan ‘Ita hotu.’ Bainhira iha meza ida nakonu ho ai-han mesa-mesak furak de’it, maibé ida ha’u-nia favoritu ne’e mak Ai-Dila fuan no tahan—hafoin uza liafuan ‘Ha’u’ iha meza ne’ebé hanesan hasee katak liafuan ne’e sala, hanoin atu resposta derepente ha’u-nia Áma hafanun ha’u atu ba eskola, nune’e labele demoraliza oras, tenke tuir oráriu eskola nian.

Hakarak lo’os fila ba mehi ne’e, ha’u la’o iha dalan—derepente Feto bonita oan ida hasee ha’u. Ho kontente, hodi dehan: Bonita inus kain-tuda, ibun be mean, fuk be been, matan be nabilan, no isin be kapaz ho asosínu duni. Bainhira feto bonita ne’e ka’er ha’u-nia liman, sentimentu ne’e aumenta todan tebes atu husik nia liman ne’ebé furak lo’os.

To’o iha eskola, la tuir Áma nia espetasaun katak, ha’u tenke to’o sedu no sai dixiplina – sorin seluk mós sai hanesan ezemplár. Oras liu ona, portaun eskola mós taka ona – maske ha’u husu ajuda iha Guarda/seguransa ho hara’ik aan katak, ami ema ki’ik no ki’ak tansá impede ha’u-nia futuru ne’ebé nabilan.

Tanis, triste tebes—hanoin ne’e mosu derepente. Hanoin fali feto bonita oan ne’e kontente ne’e mosu ho glória ida labele hetan loro-loron iha mundu ne’ebé hari’i iha ami-nia uma. Ha’u la konsiénte katak, dialétika serbisu hela entre triste-kontente. Kontradisaun ne’e fó esperansa tebes ba ha’u—hanoin katak, rezultadu ho kontradisaun ne’ebé dialétika forma ne’e mak: Feto bonita ne’e—nakfilak.

Fila ba uma—Mama kontente tamba oan badinas aprende. Halo ha’u trauma bainhira Mama kontente ho hau-nia bosok-teen, haluhan eskola, haluhan relasaun sosiál, haluhan materia importante-sira, haluhan buat hotu-hotu ne’ebé iha ha’u-nia sírkulu—Tan Feto Bonita ne’ebé fó esperansa bosok mai ha’u.

Tur mesak iha fatuk-leten, iha kedas ami-nia uma kotuk—ha’u-nia ‘Hanoin ho lian-isin lolon nian, mosu kontradisaun hodi hamosu diskusaun.’ hanoin: defende katak feto bonita ne’e loron ida sei sai o-nian tan ne’e labele ta’uk. Lian-isin lolon nian: diskorda katak, feto bonita ne’e la’os hasee o—hasee ema ne’ebé iha karreta laran liu-husi o-nia kotuk. La hetan solusaun—han kalan prontu ona entaun kabun hamlaha ne’e tenke han, se la han mak sei estraga rasik ha’u-nia enérjia.

Hanoin tomak, lakohi lakon feto bonita ne’e—ho fiar aan hodi divulga ba ema hotu-hotu katak, feto bonita ne’e ha’u-nian ona. Ema hotu-hotu hakfodak tebes ho ha’u-nia mentalidade ida-ne’e, Áma bolu ha’u hader husi kuartu-laran—morál di’ak husi Áma atu garante fraternidade umana. Ha’u la preokupa, prioridade mak feto bonita ne’e ha’u-nian ona ka  ha’u-nian mesak.

Lo’os dunik, saida mak ‘Lian-isin lolon nian’ hateten: afinál feto bonita ne’e la’os ha’u-nian, ne’e ema barak nian—haree títulu nótisia ida kona-ba feto bonita ne’e hakerek nune’e “Bonita ne’e ema hotu nian, prinsipál husi ha’u-nia hamnasa ba justisa umana.” Fuan ne’e dodok tebes, tansá ha’u bele sai fanátiku ba nia—no kompreende sentidu husi nia hamnasa ne’e, sala.

Áma bolu ha’u, hader ba eskola—ha’u hanoin katak, eskola la furak ona. Buat ne’ebé furak ne’e mak feto bonita refere. Eskola labele liberta ona ha’u-nia “Hanoin” antes ne’e defende maka’as feto bonita ne’e. Lian-isin lolon nian, ta’uk lakon lo’os Áma nia esperansa mai ha’u—lakohi Áma tanis, halerik, lakon fiar, hetan estigma no diskrimina husi sosiedade ne’ebé durante ne’e gosta rona Áma nia istória furak kona-ba ha’u.

Kolega ida mosu husi ha’u-nia sorin, ho kakutak ne’ebé jénius lo’os. Esplika ba ha’u kona-ba futuru, ho lian ne’ebé mamar tebes, kapaz lo’os rona iha tilun, hanoin la fó fatin só defende mak feto bonita ne’e katak, ha’u-nian la importa ho futuru. Áma bolu ho kolega mai hemu kafé—kolega dehan: kafé nia aroma ne’e furak lo’os, Áma bisu-bisu mai ha’u-nia tilun oan: kafé ne’e Áma deve viziñu nia osan atu selu o-nia eskola ne’e mak Áma foti sosa kafé ba imi hemu ne’e.

Kolega basa liman mai ha’u, katak, ha’u ema di’ak sosa kafé ne’ebé fresku no ho aroma ne’ebé furak hodi serve nia—ha’u fuan tuku-tuku hodi dehan: tansá o haluhan aan ba o-nia Mama nia deve. Diskusaun entre ha’u-kolega, kontinua la’o, kolega la korkonda ha’u atu hanoin bei-beik feto bonita ne’e, maibé ha’u nafatin ho ulun ne’ebé tós ho hanoin ne’ebé klo’ot katak, feto ne’e mak feto ne’ebé ideál.

Áma lakon tiha ona—ha’u-nia moris dependénsia ba nia, ohin ho hanoin ne’ebé optimizmu irasionál hodi haluhan Mama nia esforsu. Feto bonita ne’ebé ha’u hanoin bei-beik nunka hetan tan nia—ha’u-nia idade aumenta no katuas ba dau-daun maibé ha’u-nia optimizmu irasionál ne’e lakohi lakon.

Mestre ida bolu ha’u, bainhira o ezame—ha’u hanoin mundu muda aan tiha ona. Ha’u-nia aan ho hanoin lakon tiha sentidu—laiha mama no laiha feto bonita ne’e. Tansá dialétika kontinua, entre kondisaun-tempu diferente.

Atensaun!

Bainhira élite polítiku-sira komesa konsentra ona iha baze ne’e signifika eleisaun besik ona. Sira besik ida modelu atu fila mak rai hela envelope ida no osan rahun uituan ne’e hatudu katak: oligárkia no élite ekonómu-sira durante esplora rekursu rai ida-ne’e nian—restu mak tau hela ba imi, hodi simpatia no empatia ba sira-nia mafia-polítika refere.

Tebes, ikus-ikus ne’e figura di’ak sira ema konsidera símbolu nasaun nian komesa hatudu aan modelu pesimista, no pengemis—klaru katak manipulasaun sidadaun ka povu nia konsentrasaun ba fenomena sosiál ne’ebé durante ne’e sira kria iha jogu polítiku nian hodi fó bosu ba sira-nia grupu no família.

Mafia, komesa barak ona iha estadu ida-ne’e. Taka jogu online iha fatin ida, la kle’ur mosu fali jogu online iha fatin seluk—lideransa balun nia família no grupu. Estadu ne’e kuaze laiha ona kontrolu sosiál no kontrolu administrativa. Ida-idak halo tuir de’it sira-nia hakarak, na’ok tun sa’e, todan ne’e husik le’et ba jerasaun tuir mai.

Laiha dadus ida hatudu, osan petrolifériu nian ne’e aumenta—kada tinan gastus de’it laiha in come, dezenvolvimentu infra-estrutra-sira ne’e rezultadu husi deve. OGE so aloka de’it ba emprezáriu, broker, mafia, manipuladór/a, ajente administrasaun maské laiha kualidade servisu. Maibé sétor ne’ebé bele substitui ba petrolifériu husik le’et ba élite ekonómu globál no oligárkia-sira mak esplora de’it fahe persentajén ba malu.

Ema (povu) maioria baruk, nonok, no la preokupa—se nune’e estadu ida-ne’e monu sei la hader. Infiltrasaun demokrásia ne’e hamoris husi sistema neo-liberál nune’e bele halivre merkadu, laiha regulamentu, no estadu laiha kompeténsia hodi halo intervensaun iha merkadu livre-sira, ho asumsaun simples bele dehan, estadu laiha ona kapasidade.

Propaganda barata-sira husi partidu liberál lima ne’ebé iha Parlamentu Nasionál ne’eba hodi hamout povu ba iha siatuasaun agónia. Durante dékade-rua liu ona, maibé dezenvolvimentu infra-estrutura iha teritoriál la sufisiénte, atu dehan re-abilita la’os novo-konstrusaun.

Ho ida-ne’e labele fiar tan asu fuik sira-ne’ebé besik kampaña foin dolar ba imi-nia uma hodi lolo/fó dolar ida-rua ba imi depois husu imi, atu tuir nia iha demokrásia prosedurál—hafoin manan fahe projetu, promove feen-oan família maske inkapaz, no militante-sira ne’ebé mak barak la hatene uza komputadór no dezempeñu servisu laiha kualidade, faktus hatudu iha kada governasaun-sira (lee: relatóriu kada governasaun)

Povu tomak, atu maubeik no buibeik ida labele lidera ita, mak konsiénte ba—atu to’o ba faze ida justisa sosiál no ekonómia-polítika ne’e presiza luta, únika luta mak bele oho fahi makau-sira ne’ebé ukun ita ho sistema ne’ebé la promove moris iguál no ekuidade.

Rejeita diskursu baratu PM nian

Povu Buibere no Maubere-sira nia oan, fukit manu-fulun, kú ai-fuan, no serbisu fase bikan no peskas ne’e hatama rejeita ba estadu liu-husi taxa. Be ida sai ministru, vice, sekretáriu estadu no ajente administrativa públiku-sira balun inkapasidade servisu ne’e hatama saida, kadi nanál de’it?

Ida be badiu tun-sa’e gastu estraga povu nia osan, povu terus no susar, nia halo polítika propaganda alias ‘mafia’ lori saida mai. Povu ne’e nafatin susar, osan fundu petroliféru ne’e se mak goza, se mak na’ok, se mak goza ho nia família,emprezáriu, partidu, no uza ba nia aan? Será ke povu aileba nia oan, ida fokit manu fulun ne’e sai atan modernu iha ema nia-rain, iha Timor o ho o-nia grupu mak goza priveléjiu, ida hanesan nee ema hanaran: Polítika eksibisionizmu (inosente liu).

Nasaun ne’e nia ekonómia-polítika kuaze atu bankarota, salva mós husi traballadór-sira ne’ebé iha Australia, Korea, UK no nasaun seluk tan. Ida be tur iha kantór laran iha AC ne’e nia kontribuisaun ba estadu ne’e saida, somente estraga nasaun nee nia futuru de’it… Orsamentu jerál durante gastu biliaun ba biliaun ona, maibé rezultadu mak: Ponte, estrada, eletrisidade, bee mós sira, maibé la kobre Teritoriál. Ida-ne’e mak gava aan ho podér simboliku no istóriku ne’e ka?

Povu ne’e kada periode iha sensus hatudu ki’ak no moris inkondisionál ne’e rezultadu husi sistema polítika porkária-sira iha Timor-leste ne’e—tan ne’e labele arongánsia, se imi-nia polítika di’ak tansá joven sira faan nia forsa traballu ba buka moris hodi sustenta família, no dezenvolve nia moris rasik. O iha Timor sai élite burgeza tamba supa OGE la kria buat ida, depois estigma joven-sira.

Povu ka sidadaun Buibere no Maubere-sira labele monu ba manipulasaun élite nasionál-sira, tan sira laiha ona fuan no senseridade atu dezenvolve moris ita-nian, aleinde mós rai ida-nee.

Partidu 5 neebé iha Parlamentu nasionál ne’eba la’os ona reprezenta povu maibé reprezenta partidu, ka baindeira ne’ebé tau iha sira-nia oin iha meza PN ne’eba., Sorin seluk mós reprezenta prezidente partidu no élite globál-sira iha sistema liberál no kapitalizmu—ho ne’e labele ona atu fiar tan ema hirak-ne’e se lae, besik eleisaun sira sei aproveita imi-nia ignorásia.

7 de Dezembro nu’udar loron, okupasaun ilegál Indonézia iha Timor-Leste. Ohin halo 50-anos ba violasaun kruél husi Ditadura Militar Soeharto iha Timor.

Loron ida-ne’e, la’os ita atu nonok de’it maibé koko bo’ok ita nia fuan. Atu refleta ho krítiku ba saida mak akontese 50-anos liu ba kotuk. Mosu mahusuk ida, povu uluk sofre ba violasaun-sira husi Militar ba ema sívil no ema hotu iha Timor, independénsia ona, saida mak estadu ne’e hanoin no re-indemniza ba povu?

Ukun aan ne’ebé nakonu, ho élite burgeza no peti-burgeza-sira nia aan—liu-husi meiu oioin ne’ebé sira kria hodi esplora no koolabora ho élite globál ba supa povu ne’e nia isin no klamar. Demokrásia ho eslogan ‘husi povu ba governu no fila-fali’ hela de’it mak naran ida korupsaun legál-polítikal

Demokrásia hela ho se? Será ke ukun ida agora liberta ona povu? No povu Maubere no Buibere-sira sente livre husi nia rai rasik?… Buat ruma laiha, kolonializasaun no imperalizmu foun domina husi sistema administrativa, merkadu, sosiál, kulturál to’o nivél super-estruturál hotu.

Dinámika sosiál ne’e la’o ba beibeik, polítiku-porkária sira hanoin tan atu manipula sira-nia interese husi revizaun ba Konstituisaun, hodi muda sistema Semi-presidensiál ba Presidensiál—Lahó razaun ida ke profundu, maibé lansa polítika mafia katak: dezenvolvimentu la la’o ne’e tamba beta iha orgaun balun… ida-ne’e hatudu katak sira bosok momós lo’os, hodi kari rai rahun ba povu nia matan.

Durante ne’e sira ukun troka malu, uza OGE ba sira-nia interese: Ba família, grupu, partidu, emprezáriu, oligárkia, no seluk tan—osan hirak-ne’e la’os uza ba hadi’ak povu nia moris, tuir saida mak momentu tinan 50 ba kotuk promesa ba povu katak: Libera pátria sei liberta povu, ida-ne’e bosok, iluzasaun no mehi ne’ebé la akontese durante dekade-rua liu ona.

Ho ida-ne’e, povu tomak, ohin loron 50-anos ba invazaun, labele rona élite polítika konta de’it istória ne’ebé ho vingansa polítika, maibé tenke kestiona no husu saida mak élite nasionál-sira atu halo di’ak ba imi no rai Timor-Leste ida-ne’e.

La tempu ona, ema atu halo persegisaun ba imi, torturasaun no violasaun, ohin loron, sira halo lalo’os ona hanesan uluk ema uza fíziku maibé sira uza ho meius polítika—Hodi instrumentaliza imi ba sira-nia interese. Uluk imi defende rai ida-ne’e hetan influénsia mós husi ema-sira Marxista, ka ideolójia-polítika ida Marxizmu-Leninizmu, hanoin didi’ak hodi kria mundu foun, labele tuir ema ne’ebé laiha interese ba bem estar comum.

Husi leitura, peskiza, dezkonfia de’it mak ita bele dezkobre élite ekonómia-polítika sira-nia kanteen no modelu korupsaun, koluzaun, no nepotizmu (KKN). Viva Povu Maubere no Buibere-sira… Lae, ba sistema esplorasaun, Lae, ba esplorasaun husi ema ba ema.

Demokrásia infernu

Nasaun barak mak forma nia aan ho sistema demokrásia liberál, inklui Timor-Leste—estadu-RDTL inspira husi kolonialista-portugéz no invazór-indonézia, fornese mós mentalidade ba lidér reasionáriu-sira hodi husik sentralizmu-demokrásia.

Ema barak hanoin katak: Demokrásia mak mundu ka sistema ida ne’ebé ideál – afinál kontradiz ho ema-nia pensamentu refere. Iha Livru-sira abranje fallansu ne’ebé mak sistema demokrásia hasoru. Liu-husi demokrásia ema hanoin bele atinje ‘check and balance’ ne’e maibé justru husi sistema demokrásia ne’e mak ekonómia-kapitalistiku no oligárkia-sira aproveita di’ak.

Dala-barak iha mídia sosiál, debate iha plenária, no notísia-sira fó sai hela de’it kona-ba dezenvolvimentu infra-estrutura, setór esensiál, no sorin seluk mós ema kestiona kona-ba: transparánsia, akuntabilidade no partisipasaun públiku. Buat tolu ne’e iha Timor-Leste la akontese hanesan; kazu korupsaun data povu la asesu, broker barak, CAC hakne’ak liu-husi lei neebé fó kompeténsia no hamosu, kada saida de’it élite lokál to’o nasionál tantu ekonomu-polítiku mak dezeña iha nakukun ba sira-nia interese.

Demokrásia iha de’it lista (Hitam di atas putih). Bem estar comum, la akontese tamba estadu la garante ona boa governasaun. Durante dezenvolvimentu la’o barak liu reabilita, no hala’o de’it iha Díli, munísipiu-sira dala-ruma konstrusaun seidauk lao hafoin survey tama ona ba demokrásia-prosedurál haluhan ona—labele nega ida-ne’e., Ejemplu Konkreta estrada Ainaro, Ermera… Hirak-ne’e lolo’os povu la presiza ejize ida-ne’e la’os de’it komprimisiu eleitorál maibé obrigasaun estadu nian.

Korupsaun hahú husi 2002 sa’e mai bainhira muda husi UNTAET ba restaurasaun—ita la hatene data/dadus ho númeru konkreta kona-ba ida-ne’e, ema na’in-hira no osan hira mak lakon—sistema demokrásia liberál liu mak fó moris ba broker emprezáriu, oligárkia minoria, élite polítiku-sira mak goza, entaun prinsípiu ida dehan: ‘Demokrásia ne’e soberanu iha povu nia liman la’os podér-sira’—lakon nia esensiál tamba ema ida-rua nia interese duké interese koletivu.

Salva RDTL no salva demokrásia agora, labele fó oportunidade ba oportunista-sira aproveita demokrásia hodi hatama sira-nia interese hodi esplora riku-soin rai ida-ne’e nian. Tinan 50 mai tan bainhira estadu-RDTL ne’e falla ka monu, ema hirak-ne’e laiha ona ka mate ona, entaun estadu nee nia todan jerasaun tuir mak sei simu nia konsekuénsia.

[1] Joven Defensor Direitu Umanus (JDDU).

[2] Ativista Direitu Umanus no Membru Femenista Revolusionáriu (FERA).